بحثى پيرامون « اوتيت جوامع الكلم » اما لازم است مقدارى در اطراف « اوتيت جوامع الكلم » « 1 » كه در عبارت است گفتگو نماييم : بعضى گفته‌اند : مراد از « اوتيت جوامع الكلم » قواعد و فقرات كليه مانند « لا ضرر و لا ضرار » « 2 » و « البيّعان بالخيار » « 3 » است . « 4 » ليكن فلاسفه و حكما گفته‌اند : معناى آن اين است كه من جامع جوامع موجودات هستم ، « 5 » يعنى كمالات تمام موجودات ممكنه به من عطا شده است و او يك موجودى است كه به او جوامع كلم ، يعنى موجودات كه كلمات هستند و جوامع كه عين آن موجودات مىباشند ، به او عطا شده و اضافهء جوامع به كلم اضافهء صفت به موصوف است . و الحاصل چنان كه گفته‌ايم : عقل اول - مثلًا - كه درعين وحدت جامع تمام كمالات است اگر نشر و پهن شود تمام نظام عالم است ، بلكه بالاتر از آن است و آن يك موجودى است در حال لفّ كه اگر نشر و بازش كنيم ، تمام نظام عالم است و اين عالم ، نمايش نشر اوست . و اين اعجازى است كه خداوند در موجودات به وديعت گذارده كه آنكه به آخرين درجهء وجود رسيده قابليت دارد به آنجايى كه مبدأش بوده برگردد و آخرين صف نعال وجود را كه هيولى است امكان ترقى تا اولين نقطه‌اى است كه از آنجا پايين آمده است و در اين عالم ما ، موجودى به عمل آمده كه توانست جامع تمام كمالات عالم باشد و اگر نشر آن امكان داشت همهء حقايق كماليه‌اى كه در او به نحو اتصال و قرآنيت هست به طور انفصال و فرقانيت بود .

--> ( 1 ) - عوالى اللئالى ، ج 4 ، ص 120 ، حديث 194 ؛ علم اليقين ، ج 1 ، ص 529 . ( 2 ) - وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 364 ، باب 17 از ابواب الخيار ، حديث 3 - 5 . ( 3 ) - وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 345 ، باب 5 از ابواب الخيار ، حديث 1 - 3 . ( 4 ) - رجوع كنيد به : روضة المتقين ، ج 2 ، ص 111 - 112 ؛ جواهر الكلام ، ج 29 ، ص 311 . ( 5 ) - جامع الاسرار ، ص 294 و 356 ؛ تفسير القرآن الكريم ، صدر المتألهين ، ج 4 ، ص 272 .